Mặt sau bức tranh đồng: chỗ ít ai xem mà nói nhiều nhất về chất lượng
Đi xem tranh đồng, gần như ai cũng nhìn mặt trước: đường chạm, độ sắc của chi tiết, màu, khung. Hợp lý thôi — đó là phần treo lên tường và là phần người ta nhìn mỗi ngày.
Nhưng phần nói nhiều nhất về chất lượng lại nằm ở mặt sau. Mặt trước là chỗ người làm dồn công; mặt sau là chỗ họ làm cho xong. Và chỗ làm cho xong mới cho thấy tay nghề thật với mức đầu tư thật.
Vì sao mặt sau nói thật hơn
Một bức tranh đồng thường gồm tấm đồng đã chạm, một lớp nền phía sau — gỗ, ván ép, hoặc tấm khác — và phần gắn giữa hai thứ đó, rồi tới khung.
Mặt trước được đánh bóng, phủ màu, làm kỹ vì nó bán hàng. Mặt sau thì không ai chấm điểm, nên nó phản ánh đúng cách xưởng làm việc: có cẩn thận không, có tiếc vật liệu không, có làm vội không.
Thêm một lý do nữa: phần lớn hư hỏng về sau bắt đầu từ phía sau — nền cong, keo bong, mối gắn hở, dây treo mục. Mặt trước hỏng thì thường là do va chạm; mặt sau hỏng thì do làm từ đầu.
Sáu thứ nên xem ở mặt sau
- Nền là gì. Gỗ đặc, ván ép, ván dăm, hay tấm mỏng. Ván dăm gặp ẩm là phồng và không cứu được. Hỏi thẳng nền làm bằng gì — câu trả lời rõ ràng là dấu hiệu tốt.
- Tấm đồng gắn vào nền bằng gì. Keo, đinh nhỏ, hay gấp mép ôm quanh nền. Nhìn xem keo có tràn ra không, có chỗ nào đã hở chưa.
- Mép tấm đồng. Mép cắt có gọn không, có gấp vào trong không, hay để sắc lởm chởm. Mép sắc vừa là dấu làm ẩu vừa là chỗ dễ đứt tay khi treo.
- Mối nối nếu tranh ghép nhiều mảnh. Xem từ sau thấy rõ chỗ ghép hơn từ trước. Mối lệch hoặc hở sẽ lộ dần theo thời gian.
- Cách bắt khung. Khung ôm vào nền bằng đinh, vít, hay chỉ bằng keo. Khung chỉ dán thì sớm muộn cũng bong ở góc.
- Móc treo và dây. Móc bắt vào gỗ đặc hay bắt vào lớp ván mỏng, dây loại gì, có xoắn hay sờn không. Với bức nặng thì đây là phần an toàn, không chỉ là chất lượng.
Mấy dấu hiệu làm vội
Không phải cái gì ở mặt sau cũng phải đẹp — nó vốn không phải chỗ để nhìn. Nhưng có mấy thứ vượt quá mức "làm gọn cho xong":
Keo tràn thành vũng và để nguyên. Cho thấy làm nhanh và không kiểm lại.
Nền chắp từ mấy mảnh vụn. Tiết kiệm vật liệu tới mức nền không còn liền khối — chỗ ghép là chỗ cong và tách trước.
Đinh đóng xiên, đóng trồi lên. Đinh trồi sẽ cào tường, và nó cho biết người làm không dùng đúng đồ.
Không có gì đánh dấu. Nhiều xưởng có tem, dấu, hoặc chữ ký ở mặt sau. Không có cũng không sao, nhưng có thì đó là dấu hiệu họ nhận trách nhiệm với sản phẩm.
Mùi lạ nồng. Mùi keo hoặc mùi sơn còn rất nặng nghĩa là hàng vừa làm xong và chưa kịp khô hẳn. Không phải lỗi, nhưng nên để thoáng một thời gian trước khi treo trong phòng kín.
Xin xem mặt sau thế nào cho phải
Đây là yêu cầu bình thường, và người bán đàng hoàng không ngại.
Nói gọn: "anh cho em xem mặt sau với" — rồi để họ lật, đừng tự lật, nhất là với bức lớn hoặc bức đang treo. Bức nặng thì cần hai người, và làm rơi hàng của người ta là chuyện phải đền.
Mua online thì xin ảnh mặt sau trước khi chốt. Nếu người bán chỉ có ảnh mặt trước cho mọi món thì đó là dấu hiệu họ lấy hàng qua trung gian và chưa cầm tận tay.
Và nếu họ từ chối cho xem mà không nêu lý do gì hợp lý, thì bản thân việc từ chối đã là một thông tin.
Ghi lại mặt sau lúc mới mua
Chụp vài tấm mặt sau ngay khi mang về, trước khi treo. Việc này một phút và giải quyết được nhiều chuyện sau này.
Nó cho biết bức tranh ban đầu thế nào — nên vài năm sau, nhìn thấy một vết hở hay một chỗ cong, mình biết được nó mới xuất hiện hay vốn đã có. Không có ảnh thì chỉ còn đoán.
Và nếu cần mang đi sửa hoặc khiếu nại, ảnh mặt sau lúc mới nhận là căn cứ rõ ràng nhất.
Cái mặt sau không nói được
Nói cho công bằng: mặt sau tốt không bảo đảm mặt trước đẹp, và nó cũng không cho biết mấy thứ quan trọng khác.
Nó không nói được về độ dày và chất của tấm đồng — cái đó phải cầm lên cảm nhận trọng lượng và nhìn mặt trước.
Nó không nói được về lớp phủ bề mặt — mạ, dát, hay phủ màu, và lớp đó dày mỏng ra sao. Phần này phải hỏi người bán và nghe câu trả lời.
Nó cũng không nói được về giá có xứng không. Một bức làm chỉn chu cả hai mặt vẫn có thể bị hét giá.
Nên xem mặt sau là một bước trong chuỗi, không phải phép thử duy nhất.
Mặt sau của bức đã treo nhiều năm
Với bức đang có sẵn trong nhà, mặt sau còn nói thêm một chuyện nữa: chỗ treo có hợp không.
Nền phía sau bị sẫm màu hoặc ẩm ở một mảng thì đó là tường sau lưng đang ngấm. Chuyện này không sửa được bằng cách chăm bức tranh — phải xử cái tường.
Nền cong nhẹ thành hình lòng chảo thường là do chênh ẩm giữa hai mặt: mặt trước thoáng, mặt sau áp tường kín. Dùng miếng đệm nhỏ ở bốn góc để bức cách tường một chút là đủ để không khí đi qua, và đây là việc rất rẻ.
Còn thấy mạt gỗ mịn rơi ra hoặc có lỗ nhỏ li ti thì đó là dấu mối mọt, và nên xử sớm — vừa cho bức tranh vừa cho mấy đồ gỗ khác trong phòng.
Ba điều gọn lại
Một. Mặt trước là chỗ dồn công để bán hàng, mặt sau là chỗ làm cho xong — và chỗ làm cho xong mới cho thấy cách xưởng làm việc thật.
Hai. Xem sáu thứ: nền làm bằng gì, gắn bằng gì, mép tấm đồng, mối ghép, cách bắt khung, và móc treo với dây.
Ba. Chụp ảnh mặt sau ngay khi mang về, trước khi treo. Vài năm sau đó là căn cứ duy nhất để biết một vết hở là mới hay vốn đã có.