Chữ trên tranh đồng: chỗ ít ai kiểm, và là chỗ sai thì khó chữa nhất
Trên rất nhiều bức tranh đồng có chữ: một dòng thư pháp, mấy chữ Hán ở góc, tên bài thơ, đôi câu đối hai bên. Phần chữ ấy gần như không ai kiểm — người mua nhìn tổng thể, thấy đẹp là mua.
Nhưng đây lại là chỗ lộ ra nhiều thứ về nơi làm ra bức tranh, và cũng là chỗ sai thì khó chữa nhất.
Vì sao phần chữ hay sai
Ba lý do, đều là chuyện quy trình chứ không phải chuyện gian dối.
Người làm khuôn không đọc được chữ. Với xưởng làm hàng loạt, mẫu chữ được chép lại từ một bản vẽ hoặc một bức ảnh. Chép hình thì được, nhưng chép một hình mà mình không hiểu thì rất dễ rơi nét, thừa nét, hoặc lệch bộ.
Bản gốc đã mờ. Mẫu đi qua mấy lượt sao chép, tới lượt cuối thì mấy nét nhỏ đã dính vào nhau.
Chữ bị co hoặc kéo cho vừa khung. Khi đưa một dòng chữ vào một khoảng hẹp, người dựng mẫu co lại cho vừa — và chữ Hán bị co không đều thì đổi hẳn dáng.
Bốn kiểu sai hay gặp
- Thiếu nét hoặc thừa nét — chữ vẫn "nhìn ra" nhưng không còn là chữ đúng.
- Ngược thứ tự: dòng chữ lẽ ra đọc từ phải sang trái lại được xếp ngược, hoặc câu đối treo đổi bên.
- Lẫn dạng chữ: nửa dòng dùng dạng này, nửa dòng dạng kia — dấu hiệu rõ của việc ghép từ nhiều nguồn.
- Chữ lặp vô nghĩa: một cụm được nhân lên cho kín khoảng trống, vì người dựng mẫu cần lấp chỗ chứ không đọc nội dung.
Kiểu cuối là kiểu dễ nhận nhất với người không biết chữ Hán: nhìn xem có cụm nào lặp lại đều đặn một cách kỳ lạ không.
Kiểm thế nào khi mình không đọc được chữ Hán
Không cần biết chữ vẫn làm được mấy việc:
Chụp ảnh rõ phần chữ — chụp thẳng, đủ sáng, thấy từng nét. Riêng việc có tấm ảnh ấy đã cho phép hỏi người khác sau này.
Hỏi thẳng người bán chữ đó là gì, và nghe cách họ trả lời. Người bán nắm hàng thường đọc được ít nhất nội dung chính, hoặc nói thẳng là họ không đọc được — cả hai đều là câu trả lời tử tế. Vòng vo sang phần ý nghĩa mà không chạm tới nội dung chữ thì đó là dấu hiệu.
Nhờ một người biết chữ Hán xem qua ảnh. Việc này nay dễ hơn trước nhiều, và với bức tranh treo nơi trang trọng thì rất đáng làm trước khi treo.
So với một bản mẫu nếu là câu chữ phổ biến — nhiều nội dung trên tranh đồng là những câu quen thuộc, tìm bản chuẩn không khó.
Phần chữ nói gì về cả bức tranh
Ngoài chuyện đúng sai, phần chữ còn là chỗ đọc được tay nghề của nơi làm ra bức tranh — và đọc được cả khi mình không hiểu nội dung.
Nhìn ba thứ. Độ sâu và độ đều của nét: nét chạy đều, chỗ đậm chỗ nhạt có chủ ý là dấu hiệu người làm mẫu có nghề. Nét chỗ sâu chỗ nông thất thường thường là khuôn mòn hoặc mẫu chép vội.
Khoảng cách giữa các chữ: đều và có nhịp thì mẫu được dựng cẩn thận; chữ cuối dòng bị nén lại là dấu hiệu người dựng mẫu hết chỗ — cùng một lỗi với việc viết tay không ước lượng trước.
Rìa nét: sắc gọn hay nhoè tròn. Đây cũng chính là thước đo bản đúc sớm hay muộn, giống như với phần hình.
Nên có một cách nhìn gọn: phần chữ làm cẩu thả thì phần hình hiếm khi được chăm kỹ hơn. Nó là mẫu thử nhỏ cho cả bức.
Khi tranh có chữ Việt
Nhiều bức tranh đồng hôm nay dùng chữ Việt — một câu chúc, tên gia chủ, năm tháng. Phần này ai cũng đọc được, nên lỗi khác kiểu và cũng dễ bắt hơn.
Ba chỗ hay sai: dấu thanh đặt lệch, thiếu dấu ở một chữ giữa dòng, và sai chính tả một chữ mà người dựng mẫu không để ý vì đang xử lý hình khối chứ không đọc nội dung.
Với tranh khắc tên riêng hoặc năm sinh thì phải kiểm từng ký tự trước khi đúc — tên người sai một dấu là hỏng cả món quà, và đây là loại lỗi không ai chấp nhận được, khác hẳn một nét chữ Hán thừa mà ít người nhận ra.
Sai thì có sao không
Đây là chỗ nên nói cho cân, không thổi phồng cũng không gạt đi.
Về mặt sử dụng: một nét sai không làm bức tranh xấu đi trong mắt phần lớn người nhìn, và nhiều gia đình treo hàng chục năm không ai nhận ra.
Về mặt giá trị: với tranh giá cao và với hàng định bán lại, phần chữ sai là thứ người mua kỹ nhìn ra, và nó kéo giá xuống.
Về mặt làm quà: đây là chỗ đáng cân nhất. Tặng một bức tranh có chữ sai cho người đọc được chữ Hán — thầy cô, người lớn tuổi có học chữ, người trong nghề — thì họ nhận ra ngay, và sự khó xử thuộc về cả hai bên.
Nên nguyên tắc gọn: treo trong nhà mình thì tuỳ mình; đem tặng hoặc treo nơi trang trọng thì nên kiểm trước.
Khi phát hiện sau khi đã treo
Đừng vội gỡ xuống trong khó chịu. Cân theo ba mức:
Sai nhỏ, treo trong nhà, không ai để ý — cứ để. Gỡ một bức tranh đã hợp với bức tường chỉ vì một nét thừa là đổi một thứ thật lấy một thứ ít ai nhìn.
Sai rõ, ở nơi tiếp khách — cân chuyện đổi sang mẫu khác, hoặc chuyển bức đó vào phòng riêng.
Mới mua và sai rõ — liên hệ nơi bán. Đây thuộc về mô tả hàng hoá, nên hỏi đổi là hợp lý; nói bằng ảnh chụp cận phần chữ thay vì nói chung chung.
Nếu đặt làm riêng có chữ
Phần này phòng được hoàn toàn, chỉ cần làm đúng thứ tự:
Gửi nội dung chữ bằng văn bản, đừng gửi ảnh chụp màn hình mờ. Yêu cầu xem bản vẽ trước khi đúc, và xem ở cỡ đủ lớn. Nhờ người đọc được chữ duyệt bản vẽ ấy, không phải duyệt sau khi đã ra hàng.
Ba bước đó mất vài ngày. Còn sửa sau khi đã đúc thì gần như không sửa được — đây chính là lý do phải làm trước.
Ba điều gọn lại
Một. Chữ hay sai vì người làm khuôn không đọc được chữ, vì bản gốc đã mờ qua nhiều lượt chép, và vì chữ bị co cho vừa khung.
Hai. Không biết chữ Hán vẫn kiểm được: chụp ảnh rõ phần chữ, hỏi thẳng người bán, nhờ người đọc được xem qua ảnh.
Ba. Treo trong nhà mình thì tuỳ mình; đem tặng hoặc treo nơi trang trọng thì nên kiểm trước. Đặt làm riêng thì duyệt bản vẽ trước khi đúc.