Tranh đồng dựng lại từ tác phẩm có sẵn: nên biết gì trước khi mua
Một phần không nhỏ tranh đồng trên thị trường là bản dựng lại từ một tác phẩm có sẵn: một bức tranh nổi tiếng, một bức phù điêu cổ, một mẫu đã lưu truyền lâu đời.
Đây là chuyện bình thường của nghề mỹ nghệ. Nhưng nó có mấy chỗ đáng biết trước khi mua — cả về chất lượng lẫn về phần sòng phẳng.
Chép lại từ đâu
- Mẫu cổ truyền — hoa văn, đề tài đã lưu truyền nhiều đời, không thuộc về ai riêng.
- Tác phẩm hội hoạ nổi tiếng — chuyển từ tranh phẳng sang phù điêu; đây là chỗ khó nhất về tay nghề.
- Tác phẩm điêu khắc có sẵn — dựng lại theo khối, thường sát hơn.
- Mẫu của một xưởng khác — chép mẫu trong nghề, và đây là chỗ nhạy cảm nhất.
Chuyển từ tranh phẳng sang đồng: chỗ dễ hỏng
Một bức tranh dựa vào màu và sắc độ; một bức phù điêu dựa vào khối và bóng đổ. Chuyển từ cái này sang cái kia không phải là chép, mà là dịch sang một ngôn ngữ khác.
- Chiều sâu bị ép phẳng — hậu cảnh và tiền cảnh dính vào nhau.
- Chi tiết nhỏ mất đi — nét mặt, bàn tay là chỗ lộ tay nghề nhất.
- Tương quan sáng tối đổi vì trên đồng, sáng tối do bóng đổ quyết định chứ không do màu.
- Bố cục phải sửa cho vừa khuôn tranh, và đây là chỗ hay làm hỏng nhịp của bản gốc.
Vì vậy khi xem một bức chép, đừng so với bản gốc bằng trí nhớ — mở ảnh bản gốc ra, đặt cạnh, rồi nhìn vào ba chỗ: mặt người, tay, và chỗ chuyển giữa các lớp.
Bản quyền: phần nên hỏi
Với mẫu cổ truyền thì không có vấn đề gì. Nhưng với tác phẩm của tác giả đương đại hoặc mới qua đời chưa lâu, việc dựng lại và bán có thể liên quan tới quyền tác giả — và đây là chuyện nên hỏi, nhất là khi bạn mua với số lượng hoặc mua để tặng trong quan hệ công việc.
- Hỏi mẫu này lấy từ đâu và có được phép không.
- Người bán nói rõ được thì yên tâm hơn hẳn.
- Tránh mua bản chép rồi ghi như thể là sáng tác riêng — đó là phần không sòng phẳng, dù bạn không phải người làm ra nó.
Mô tả cho đúng
Một bức chép lại vẫn có giá trị thật: giá trị nằm ở tay nghề dựng khối và chất liệu. Điều cần là gọi đúng tên nó.
- "Phỏng theo" hoặc "dựng lại từ" — cách nói đúng và không làm giảm giá trị.
- Đừng để người bán nói mập mờ kiểu như đây là bản duy nhất hay bản của chính tác giả.
- Nếu tặng làm quà, nên nói rõ với người nhận — họ sẽ trân trọng đúng thứ đáng trân trọng.
Vì sao cùng một mẫu mà giá chênh xa
Với bản dựng lại, phần nguyên liệu gần như nhau, nên chênh lệch nằm gần hết ở công và ở khuôn:
- Khuôn mới hay khuôn đã dùng nhiều lần — khuôn mòn cho ra nét nông và mờ.
- Có sửa tay sau khi đúc hay không — đây là phần tốn thời gian nhất và cũng là phần làm nên khác biệt.
- Độ dày vật liệu — bản mỏng nhẹ tiền hơn nhưng dễ móp và nghe rỗng khi gõ.
- Hoàn thiện bề mặt và khung.
Câu hỏi gọn khi so hai bản cùng mẫu: "bản này có sửa tay sau đúc không?" — người bán biết nghề trả lời được ngay.
Bản giới hạn và bản đại trà
- Bản đại trà — đúc nhiều, giá dễ chịu, và không có gì sai nếu nói đúng.
- Bản giới hạn — số lượng ít, thường có đánh số; hỏi rõ giới hạn bao nhiêu và ai xác nhận.
- Cẩn thận với chữ "độc bản" dùng cho một mẫu mà bạn thấy bán ở nhiều nơi.
- Đánh số không tự nó có giá trị nếu không ai kiểm được tổng số thật.
Chọn giữa hai bản cùng mẫu
- Nhìn mặt người và bàn tay trước tiên; đây là chỗ hai xưởng khác nhau rõ nhất.
- Nhìn chỗ nền — bản làm vội thường để nền phẳng lì cho nhanh.
- Nhìn mép và khung, chỗ hoàn thiện hay bị bỏ qua.
- Nghiêng bức tranh dưới ánh sáng — bóng đổ sẽ cho thấy khối thật sự có chiều sâu hay chỉ khắc nông.
Đặt làm theo một mẫu bạn thích
- Gửi ảnh gốc rõ nét, và nói rõ bạn muốn giữ nguyên hay cho phép chỉnh bố cục.
- Hỏi xưởng có làm mẫu này bao giờ chưa; mẫu quen thì kết quả chắc tay hơn.
- Chốt kích thước trước, vì thu nhỏ một bức nhiều chi tiết là làm mất chi tiết.
- Xin xem ảnh bản phác trước khi họ đổ khối.
- Hỏi về nguồn mẫu nếu đó là tác phẩm của người còn sống.
Giữ hồ sơ của bức tranh
Mua xong thì ghi lại vài dòng và cất cùng hoá đơn: mẫu phỏng theo tác phẩm nào, xưởng nào làm, kích thước, khối lượng, năm mua.
Bốn thứ đó có ích ở ba lúc: khi cần sửa và thợ hỏi vật liệu, khi bán lại, và khi người trong nhà đời sau muốn biết bức tranh trên tường là gì. Phần lớn tranh treo lâu năm mất hết thông tin không phải vì ai giấu, mà vì không ai ghi.
Ba điều gọn lại
- Chuyển tranh phẳng sang phù điêu là dịch sang ngôn ngữ khác, không phải chép — nên nhìn mặt người, bàn tay và chỗ chuyển lớp.
- Mẫu cổ truyền thì thoải mái; tác phẩm của tác giả đương đại thì nên hỏi nguồn mẫu.
- Gọi đúng tên là "phỏng theo" — bản chép vẫn có giá trị thật, nằm ở tay nghề và chất liệu.