Độ dày tấm đồng và độ sâu nét chạm: hai con số mặt trước không nói ra
Hai bức tranh đồng cùng mẫu, cùng khổ, treo cạnh nhau ở hai tiệm mà chênh giá gấp đôi. Người mua nhìn mặt trước thì thấy na ná: cũng hình ấy, cũng màu ấy.
Phần lớn khoảng chênh nằm ở hai con số mà mặt trước gần như không nói ra — tấm đồng dày bao nhiêu, và nét chạm sâu tới đâu. Hai thứ này quyết định bức tranh trông thế nào sau mười năm, chứ không chỉ hôm mới mua.
Độ dày: thứ quyết định bức tranh có còn phẳng không
Tấm mỏng nhẹ hơn, rẻ hơn, và dễ gia công hơn. Đổi lại nó mềm — theo thời gian có thể vênh nhẹ, và chỉ một cú va lúc vận chuyển hay lúc treo là để lại vết móp không phẳng lại được.
Tấm dày thì nặng hơn hẳn, và cái nặng ấy kéo theo một loạt chuyện khác: khung phải chắc hơn, móc treo phải chịu được, và cách bắt vào tường không còn là chuyện đóng một cái đinh.
Người mua không đọc được độ dày bằng mắt, nhưng nhấc thử là biết ngay. Nhấc một bên khung lên khỏi mặt bàn vài phân là đủ để so hai bức cùng khổ.
Nét chạm sâu hay nông: chỗ ánh sáng làm việc
Nét chạm nông thì mặt tranh gần như phẳng, và khi treo lên tường, ánh sáng chiếu ngang không tạo được bóng. Hậu quả là đứng lùi vài bước thì các chi tiết chìm hết vào nhau — bức tranh mất chiều sâu và trông như một tấm ảnh in trên kim loại.
Nét sâu thì mỗi đường chạm tạo một vệt bóng, và chính vệt bóng ấy làm mắt đọc ra hình khối. Đây là lý do một bức chạm sâu nhìn "có hồn" hơn hẳn dù cùng mẫu.
Cách kiểm tại chỗ: nghiêng bức tranh cho ánh sáng chiếu chéo, hoặc rọi đèn điện thoại từ một bên. Nét sâu sẽ hiện ra rõ; nét nông thì gần như không đổi.
Sờ bằng tay nói nhiều hơn nhìn
Đưa ngón tay rà nhẹ qua vùng có chi tiết. Ba thứ cảm nhận được ngay:
- Độ nổi. Nét gờ lên rõ ràng hay chỉ hơi gợn.
- Cạnh nét. Dứt khoát hay tròn nhoè — cạnh tròn thường là dấu của khuôn dập đã cũ hoặc ép chưa đủ lực.
- Mặt nền. Vùng trống giữa các chi tiết có phẳng không, hay lồi lõm nhẹ theo chỗ đã bị kéo giãn.
Việc này làm trong mươi giây và cho nhiều thông tin hơn là đứng ngắm mặt trước.
Vì sao chạm sâu thì đắt
Không phải vì tốn thêm đồng, mà vì tốn thêm công và rủi ro. Đẩy kim loại đi xa hơn nghĩa là nhiều lượt hơn, và mỗi lượt đều có thể làm rách hoặc mỏng quá ở chỗ căng nhất.
Điều này cũng giải thích vì sao tấm dày và nét sâu hay đi cùng nhau: tấm mỏng không chịu nổi việc bị đẩy sâu, nên muốn nét sâu thì buộc phải dùng tấm dày hơn. Hai con số không độc lập với nhau.
Phân biệt tấm dày thật với tấm mỏng gắn nền
Có cách làm cho bức tranh nặng lên mà không cần tấm đồng dày: dán tấm mỏng lên một nền gỗ hay nền nhựa phía sau. Nhấc lên thì thấy nặng, nhưng phần nặng ấy không phải đồng.
Cách này không sai — nó rẻ hơn, phẳng hơn, và với tranh khổ lớn thì còn chống vênh tốt. Nó chỉ thành chuyện khi được bán với giá của tranh tấm dày.
Nhìn ở đâu: mép và mặt sau. Mép cho thấy lớp cắt ngang; mặt sau cho thấy tranh là một tấm kim loại hay là một lớp mỏng dán trên vật liệu khác. Hỏi thẳng cũng được — "bức này là tấm đồng dày hay tấm mỏng gắn nền ạ?"
Hai con số này ảnh hưởng gì tới việc treo
Bức càng nặng thì cách bắt vào tường càng phải tính, và đây là chỗ không nên đoán: tường gạch đặc, tường rỗng và vách nhẹ cần ba kiểu neo khác nhau mà nhìn bề mặt không phân biệt được. Với bức nặng treo cao hoặc treo ở lối đi, hỏi người có chuyên môn xây dựng là việc đáng làm.
Bức chạm sâu thì còn thêm một yêu cầu về ánh sáng: nó cần đèn chiếu chéo mới phát huy. Đặt dưới một ngọn đèn trần chiếu thẳng xuống thì bao nhiêu công chạm cũng không hiện ra.
Chọn theo chỗ treo, không theo bảng giá
- Tranh khổ nhỏ để bàn — tấm mỏng vừa đủ, vì nó ít bị va và luôn nhìn gần.
- Tranh treo tường phòng khách — đây là chỗ nét sâu đáng tiền nhất, vì người ta nhìn từ xa.
- Tranh khổ lớn — ưu tiên độ cứng để không vênh, kể cả khi phải chấp nhận nền gắn sau.
- Tranh ở hành lang hẹp — luôn nhìn gần và hay bị quệt, nên độ bền của bề mặt quan trọng hơn chiều sâu nét.
Bốn câu hỏi ở tiệm
- Tấm đồng bức này dày cỡ nào ạ?
- Đây là tấm dày hay tấm mỏng gắn nền?
- Nét chạm làm bằng tay hay bằng khuôn dập?
- Cả bức nặng bao nhiêu — em cần biết để tính chuyện treo.
Câu cuối có một tác dụng phụ hữu ích: người bán trả lời được con số cân nặng thường là người có nắm hàng, còn người ước chừng mơ hồ thì cũng là một thông tin.
Ba điều gọn lại
Một. Mặt trước hai bức có thể na ná nhau; chênh giá phần lớn nằm ở độ dày tấm và độ sâu nét — hai thứ quyết định bức tranh mười năm sau.
Hai. Nhấc thử để đoán độ dày, nghiêng cho ánh sáng chiếu chéo để thấy độ sâu nét, và rà tay để đọc cạnh nét. Ba việc ấy mất chưa tới một phút.
Ba. Tấm mỏng gắn nền không phải hàng dở — nó rẻ hơn và chống vênh tốt. Nó chỉ thành chuyện khi bán với giá của tấm dày.