Nhận biết tranh đồng kém chất lượng: sờ vào đâu, nhìn vào đâu

Hai bức tranh đồng treo cạnh nhau, nhìn từ xa hai mét trông giống hệt: cùng mẫu, cùng màu vàng ánh, cùng khung gỗ nâu. Nhưng một bức được gò tay từ tấm đồng dày, bức kia là lá đồng mỏng dập khuôn dán lên ván ép rồi phun sơn nhũ.

Phân biệt được hay không phụ thuộc vào việc bạn có biết sờ vào đâu và nhìn vào đâu — vì cả hai đều được làm ra để trông giống nhau từ xa.

Thử bằng tay trước: sức nặng và tiếng gõ

Đây là hai phép thử mất năm giây và loại được phần lớn hàng kém.

Nhấc lên. Tranh đồng gò thủ công nặng vì bản thân tấm đồng dày. Một bức cỡ vừa mà nhấc nhẹ tênh như bức tranh in thì lớp đồng đang rất mỏng — hoặc phần lớn khối lượng nằm ở ván ép chứ không ở đồng.

Gõ nhẹ bằng đốt ngón tay vào vùng phẳng của mặt tranh:

• Tiếng đanh, hơi vang, kéo dài một chút — kim loại có độ dày.
• Tiếng lộp bộp, đục, tắt ngay — lá đồng mỏng đang dán trực tiếp lên ván. Âm thanh là của ván, không phải của đồng.

⚠️ Phép gõ chỉ đúng khi gõ vào vùng phẳng rộng. Gõ vào chỗ có chạm nổi thì tiếng nào cũng đục.

Lật mặt sau — chỗ nói thật nhất

🔴 Nếu người bán không cho xem mặt sau, đó đã là một câu trả lời.

Tranh gò tay được tạo hình bằng cách đánh búa từ cả hai phía, nên mặt sau mang dấu vết ngược của mặt trước: chỗ nào nổi lên phía trước thì lõm xuống phía sau, và nhìn rõ các vết búa nhỏ chi chít. Đó là thứ không giả được.

Tranh dập khuôn hàng loạt thì mặt sau hoặc nhẵn trơn, hoặc có hình ngược nhưng nông và đều tăm tắp, hoặc — phổ biến nhất — bị bịt kín bằng một tấm ván. Tấm ván đó đôi khi được giải thích là "để chống ẩm"; thực tế nó cũng che luôn việc lớp đồng mỏng cỡ nào.

Nhìn nét chạm

Đây là chỗ phân biệt hàng thủ công với hàng máy, và cần nhìn gần chứ không nhìn tổng thể:

• Thủ công: nét sâu nông không đều, có chỗ đậm chỗ nhạt, đường lượn có độ do dự rất nhẹ. Chi tiết nhỏ — mắt người, lông thú, gân lá, vảy — mỗi cái một vẻ. Hai bức cùng mẫu của cùng một thợ vẫn khác nhau.
• Dập khuôn: nét đều tăm tắp nhưng nông, và mọi bức giống nhau tuyệt đối. Ở chỗ lẽ ra phải sâu nhất thì nó vẫn nông, vì khuôn chỉ ép được tới một độ sâu nhất định trên lá mỏng.

⇒ Mẹo nhanh: soi đèn điện thoại chiếu xiên ngang mặt tranh. Ánh sáng xiên làm nổi bật độ sâu — nét thủ công đổ bóng rõ, nét dập khuôn gần như phẳng lì.

Màu vàng đó là gì

Đây là chỗ mập mờ nhiều nhất, vì có tới bốn thứ khác nhau cùng cho ra màu vàng ánh:

1. Đồng vàng (đồng thau) — hợp kim đồng kẽm, bản thân nó đã vàng. Đây là chất liệu phổ biến nhất và là hàng thật, không có gì sai.
2. Đồng đỏ — đồng nguyên chất hơn, màu đỏ cam, thường được đánh bóng hoặc xử lý bề mặt.
3. Mạ vàng — lớp phủ kim loại mỏng lên nền đồng. Dày mỏng khác nhau rất nhiều, và độ bền theo đó.
4. Sơn nhũ vàng — sơn, không phải kim loại. Rẻ nhất, và bong tróc theo thời gian.

Cách phân biệt sơn với kim loại: tìm một góc khuất ở mép tranh, cạo rất nhẹ bằng móng tay. Sơn nhũ mềm, để lại vệt và lộ màu khác bên dưới; kim loại thì không. Dấu hiệu khác: sơn nhũ có bề mặt hơi nhám đều và không phản chiếu hình ảnh, còn kim loại đánh bóng thì phản chiếu mờ.

⚠️ Với tranh quảng cáo là dát vàng, hãy hỏi thẳng: dát vàng lá thật hay phủ màu vàng. Hai thứ này chênh nhau rất xa, và câu hỏi đó hoàn toàn hợp lý khi mua hàng.

Khung và phần hoàn thiện

Khung chiếm phần đáng kể trong giá bán, và cũng là chỗ dễ cắt xén nhất:

• Nhìn mép cắt ở góc khung. Gỗ thật lộ thớ gỗ chạy liên tục; ván công nghiệp phủ vân lộ lớp ép mịn như bột nén.
• Góc mộng. Ghép mộng khít, không hở khe, không lộ ghim bắn.
• Mép tấm đồng. Sờ vòng quanh mép — còn bavia sắc, còn gợn, còn vết cắt nham nhở là khâu hoàn thiện bị bỏ qua.
• Móc treo phía sau. Phải chắc và bắt vào phần chịu lực, không phải bắt vào lớp ván mỏng. Tranh đồng nặng, móc yếu là tai nạn chờ sẵn.
• Lớp phủ bảo vệ. Đồng không phủ sẽ xỉn màu và lên gỉ xanh theo thời gian. Có phủ hay không, phủ gì, lau chùi ra sao — đều đáng hỏi.

Năm câu nên hỏi người bán

1. Bức này nặng bao nhiêu kilogram? — Người bán hàng thật trả lời được ngay.
2. Tấm đồng dày bao nhiêu? — Con số này là thứ phân biệt rõ nhất giữa các mức hàng.
3. Gò tay hay dập khuôn? — Hỏi thẳng, và sau đó xin xem mặt sau để đối chiếu.
4. Đồng vàng hay đồng đỏ, và lớp màu bề mặt là gì?
5. Khung làm bằng gì, và bảo hành thế nào nếu bong lớp phủ?

⇒ Năm câu này không phải để bắt bí ai. Người bán hàng tử tế trả lời được hết và thường còn chỉ cho bạn chỗ để tự kiểm — chính phản ứng với câu hỏi mới là thông tin đáng giá nhất.

Điều cuối: hàng dập khuôn không phải là hàng dởm

Một bức tranh dập khuôn, đồng mỏng, khung công nghiệp — nếu được bán đúng như nó là và với giá tương ứng thì hoàn toàn hợp lý. Nhiều người chỉ cần một bức trang trí đẹp mắt trên tường, không cần đồ thủ công.

Vấn đề chỉ nảy sinh khi hàng dập khuôn được bán như hàng gò tay. Và đó chính là lý do phải biết mấy phép thử ở trên: không phải để tránh hàng rẻ, mà để biết mình đang trả tiền cho cái gì.

Hai kiểu hỏng lộ ra sau vài năm

Có những khuyết điểm không thấy được lúc mua, nhưng biết trước thì chọn được hàng đỡ hơn:

• Lá đồng mỏng bị vênh và phồng. Đồng dán lên ván ép giãn nở khác với ván, nên qua vài mùa nồm và nắng thì hai lớp tách nhau ở góc, mặt tranh phồng lên từng mảng. Tranh gò dày tự đứng được nên không có bệnh này.
• Lớp phủ xuống màu không đều. Sơn nhũ bạc dần ở chỗ hứng nắng và bong ở chỗ hay chạm tay, nên sau vài năm bức tranh loang lổ chứ không xỉn đều. Đồng thật cũng đổi màu theo thời gian, nhưng đổi đều và nhiều người còn thích lớp màu đó hơn lúc mới.

⇒ Khi xem hàng, hỏi luôn xem cửa hàng có bức nào cùng loại đã bày lâu không, rồi xem bức đó. Một bức treo trong cửa hàng hai năm nói cho bạn nhiều hơn mọi lời giới thiệu về bức vừa xuất xưởng.