Làm sạch tranh đồng: đánh bóng hay để nguyên
Tranh đồng treo vài năm rồi xỉn màu, có chỗ xanh, có chỗ đen — và câu hỏi đầu tiên luôn là: đánh cho sáng lại hay để nguyên?
Câu trả lời không giống nhau cho mọi bức, và đánh sai cách thì không phục hồi được.
Hiểu bề mặt bức tranh trước đã
Tranh đồng trên thị trường không phải một loại. Khác nhau ở lớp ngoài cùng, và chính lớp đó quyết định cách làm sạch:
Đồng để mộc. Bề mặt đồng trần, không phủ gì. Theo thời gian sẽ xỉn dần và lên màu — đây là quá trình tự nhiên.
Đồng phủ sơn bóng. Có một lớp trong suốt phủ lên để giữ màu. Nhìn bóng đều, sờ thấy mượt như nhựa. Lớp này ngăn đồng tiếp xúc không khí nên giữ màu lâu, nhưng nó có thể bong, xước, hoặc ngả vàng theo năm tháng.
Đồng đã tạo màu. Nhiều bức được xử lý hoá học để có màu nâu, đen, xanh theo ý muốn — gọi chung là tạo patina. Màu này nằm trên bề mặt và chà mạnh là mất.
Đồng mạ. Phủ một lớp kim loại khác bên ngoài. Lớp mạ mỏng và chà là tróc.
Hợp kim khác đồng — một số sản phẩm giá thấp không phải đồng mà là hợp kim phủ màu giả đồng. Cách nhận: nhẹ hơn hẳn so với kích thước, và chỗ xước để lộ màu khác bên dưới.
⇒ Không biết bức của mình thuộc loại nào thì đừng đánh bóng. Hỏi nơi bán trước — và nếu đó là bức có giá trị thì hỏi thợ.
Cách kiểm nhanh
Thử ở góc khuất. Chọn một chỗ nhỏ ở mép sau hoặc góc bị khung che, lau nhẹ bằng khăn mềm ẩm. Nếu khăn ăn màu ra thì bề mặt là lớp màu tạo, không phải đồng mộc.
Nhìn dưới ánh sáng nghiêng. Lớp phủ bóng phản chiếu đều như một tấm kính; đồng mộc thì phản chiếu không đều và có độ sâu.
Sờ. Đồng mộc để lâu hơi ram ráp; lớp phủ thì mượt.
Làm phép thử ở chỗ khuất là nguyên tắc chung cho mọi việc làm sạch đồ có giá trị — đừng bao giờ thử ở giữa mặt tranh.
Việc nên làm định kỳ
Với phần lớn tranh treo trong nhà, bảo dưỡng chỉ cần thế này:
Phủi bụi mỗi vài tuần bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô mịn. Bụi tích lâu ngày giữ ẩm và làm bề mặt xuống nhanh hơn.
Lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô ngay, mỗi vài tháng. Không để nước đọng trong các khe chạm.
Đừng dùng nước tẩy rửa, cồn, giấm, chanh, kem đánh răng — mấy thứ này lan truyền như mẹo dân gian nhưng đều có tính ăn mòn hoặc mài mòn. Chúng làm sạch thật, và làm mất luôn lớp màu.
Đừng dùng giấy nhám, bùi nhùi thép, bàn chải cứng. Vết xước trên đồng không lấp lại được.
Đeo găng cotton khi cầm bức có giá trị — mồ hôi tay để lại dấu và theo thời gian dấu đó ăn vào bề mặt.
Khi nào thì nên đánh bóng — và khi nào không
Đây là quyết định đáng cân, không phải việc làm theo thói quen.
Lý do để đánh bóng: bức bằng đồng mộc, bạn thích vẻ sáng, và nó không phải đồ có giá trị sưu tầm.
Lý do để không:
Bức có lớp phủ hoặc màu tạo — đánh là hỏng.
Bức cũ, đồ gia truyền, đồ có giá trị sưu tầm — lớp màu thời gian là một phần giá trị, và trong giới sưu tầm thì đồ bị đánh bóng lại thường bị định giá thấp hơn.
Bức có chi tiết chạm sâu — thuốc đánh bóng đọng lại trong khe, khô thành mảng trắng, và lấy ra rất khó.
Đánh bóng là việc lặp lại mãi. Đồng mộc đánh sáng xong sẽ xỉn lại sau vài tháng, và mỗi lần đánh là mài đi một lớp mỏng. Làm nhiều năm thì chi tiết chạm mòn dần.
Nếu quyết định đánh: dùng sản phẩm chuyên dụng cho đồng, làm thử ở góc khuất trước, thoa mỏng, lau sạch hết thuốc dư, và lau khô kỹ.
Mấy hỏng hóc thường gặp
Vết xanh (gỉ đồng). Xuất hiện ở chỗ ẩm hoặc chỗ dính mồ hôi lâu. Vết mỏng thì lau khô và giữ chỗ khô ráo là dừng lại. Vết dày, lan rộng, có dạng bột thì nên hỏi thợ — có loại gỉ tiếp tục ăn vào kim loại.
Đốm đen loang. Thường do nước đọng hoặc tay chạm. Khó xử ở nhà; nếu bức có giá trị thì đưa thợ.
Lớp phủ bong, ngả vàng. Không tự xử được — phải bóc hết lớp cũ rồi phủ lại, và đó là việc của thợ.
Khung cong, tranh vênh. Thường do ẩm hoặc do treo không phẳng. Kiểm móc và tường trước khi nghĩ tới bức tranh.
Mốc ở lớp lót sau tranh. Kiểm mặt sau định kỳ — đây là chỗ không ai nhìn nên mốc phát triển lâu mới bị phát hiện.
Phòng bệnh hơn chữa bệnh
Phần lớn hỏng hóc phòng được bằng chỗ treo:
Tránh nhà tắm, gần bếp, gần cửa sổ hay hắt mưa. Ẩm và hơi dầu là hai kẻ thù chính.
Tránh nắng chiếu trực tiếp — làm lớp phủ ngả vàng và màu tạo phai.
Tránh tường mới trát hoặc tường ẩm. Chừa một khe hở nhỏ giữa tranh và tường cho thoáng khí; nút chặn cao su ở bốn góc sau khung làm việc này rất tốt.
Tránh chỗ có rung — sát cửa ra vào đóng mạnh, trên đầu máy giặt.
Treo chắc. Tranh đồng nặng hơn nhiều so với vẻ ngoài. Bắt vào chỗ chịu lực thật, và với tường thạch cao thì dùng nở chuyên dụng. Đừng treo trên đầu giường hay chỗ ngồi cố định.
Khi nào đưa thợ
Đưa thợ nếu: bức có giá trị lớn hoặc giá trị tình cảm; gỉ dày và lan; lớp phủ hỏng; có chỗ móp, nứt, gãy chi tiết; hoặc đơn giản là bạn không chắc bề mặt thuộc loại nào.
Hỏi trước ba điều: phục hồi tới mức nào (đừng kỳ vọng như mới), chi phí khoảng bao nhiêu, và họ dùng cách gì. Thợ nói sẽ "đánh cho sáng bóng như mới" với một bức đồ cổ thì nên nghe dè dặt — đó có thể là điều bạn không muốn.
Tranh đồng ngoài trời và nơi công cộng
Phù điêu gắn tường ngoài sân, biển hiệu đồng, tranh treo ở sảnh — nhóm này xuống cấp nhanh hơn nhiều và cần cách chăm khác:
Mưa axit và bụi đô thị đẩy nhanh quá trình ăn mòn. Ở thành phố lớn và khu công nghiệp thì rõ hơn.
Nước mưa chảy thành vệt để lại các đường loang sẫm, và chỗ nước đọng thì ăn mòn sâu. Thiết kế có gờ hắt nước hoặc treo nghiêng nhẹ giúp nước thoát chứ không đọng.
Gỉ chảy xuống làm ố tường. Vết xanh chảy xuống mảng tường trắng bên dưới rất khó tẩy — đây là lý do thực tế để xử lý sớm chứ không đợi.
Với đồ ngoài trời, nhiều nơi phủ một lớp sáp bảo vệ định kỳ. Đây là việc nên hỏi người làm ra bức đó, vì chọn sai loại sáp còn hại hơn không phủ.
Chuyển nhà và cất giữ
Chuyển nhà là lúc tranh hỏng nhiều nhất:
Bọc từng bức riêng, mặt tranh quay vào trong, lót giấy mềm không axit hoặc vải cotton sạch giữa mặt đồng và lớp bọc. Đừng dùng giấy báo — mực in dây sang bề mặt.
Dựng đứng, không xếp chồng nằm. Chồng lên nhau là mặt dưới chịu toàn bộ trọng lượng.
Cất chỗ khô ráo, không sát tường ngoài, không để dưới sàn nơi có thể ngấm nước.
Kiểm lại sau vài tháng nếu cất lâu — mở ra xem có hơi ẩm đọng trong lớp bọc không.
Tóm lại
Việc đầu tiên là biết bề mặt bức của mình thuộc loại nào — đồng mộc, phủ bóng, tạo màu hay mạ — vì cách làm sạch khác hẳn nhau; không biết thì đừng đánh bóng. Bảo dưỡng thường ngày chỉ cần phủi bụi và lau khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô ngay. Tránh xa nước tẩy, cồn, giấm, chanh, kem đánh răng và mọi thứ chà xát. Với đồ cũ và đồ sưu tầm thì lớp màu thời gian là một phần giá trị, đánh bóng lại thường làm giảm giá trị. Và phần lớn hỏng hóc phòng được bằng chỗ treo: tránh ẩm, tránh hơi dầu, tránh nắng trực tiếp, chừa khe thoáng sau khung.