Đặt tranh đồng làm riêng: quy trình, báo giá và những chỗ dễ phát sinh
Tranh đồng có sẵn thì nhìn là biết giá. Tranh đặt làm riêng thì không — cùng một kích thước, hai xưởng báo hai con số chênh nhau vài lần, và người mua thường không đủ thông tin để biết chênh vì cái gì. Bài này bóc tách phần cấu thành giá, mô tả quy trình một đơn đặt riêng từ đầu tới lúc treo lên tường, và chỉ ra những chỗ hay phát sinh.
Khi nào cần đặt riêng, khi nào mua mẫu có sẵn
Mẫu có sẵn rẻ hơn, xem được hàng thật trước khi trả tiền, và giao ngay. Đặt riêng chỉ thật sự cần trong bốn trường hợp: kích thước không có sẵn vì bức tường của bạn đặc biệt; nội dung riêng như gia phả, chữ khắc, logo công ty; muốn một mẫu mà xưởng không sản xuất hàng loạt; hoặc làm quà tặng cần cá nhân hoá.
Nếu nhu cầu của bạn không rơi vào bốn nhóm trên, mua mẫu có sẵn gần như luôn là lựa chọn hợp lý hơn — vừa rẻ vừa không có rủi ro thành phẩm khác kỳ vọng.
Giá tranh đồng dựng lên từ đâu
Bốn khoản chính, xếp theo tỷ trọng thường thấy:
- Nguyên liệu đồng. Tính theo cân, và giá đồng là giá hàng hoá biến động theo thị trường. Đây là lý do báo giá tranh đồng thường chỉ có hiệu lực trong một khoảng thời gian nhất định chứ không giữ mãi.
- Độ dày tấm đồng. Tấm dày hơn thì nặng hơn, tốn nguyên liệu hơn, và làm khó hơn. Đây là chỗ chênh lệch lớn mà mắt thường khó thấy nếu chỉ nhìn ảnh.
- Công. Phần chênh nhiều nhất. Một bức gò tay có thể mất hàng tuần của một người thợ; cùng mẫu đó làm bằng phương pháp khác chỉ mất vài giờ.
- Khung, hoàn thiện và mạ. Khung gỗ tự nhiên khác khung gỗ công nghiệp; mạ vàng, dát vàng, xi màu đều là những lớp chi phí cộng thêm.
Khi so hai báo giá, nếu bên bán không nói rõ độ dày đồng và phương pháp làm thì bạn đang so hai con số không cùng đơn vị.
Ba cách làm, ba mức giá
Gò thủ công — thợ dùng búa và đục tạo hình nổi trên tấm đồng. Từng bức một, không bức nào giống hệt bức nào. Chi tiết sống động nhất, giá cao nhất, thời gian lâu nhất.
Đúc — rót đồng nóng chảy vào khuôn. Hợp với tranh phù điêu dày và tượng; một khuôn dùng lại nhiều lần nên giá xuống rõ khi làm số lượng, nhưng chi phí làm khuôn cho một bức duy nhất thì rất cao.
Dập khuôn hoặc ăn mòn hoá chất — nhanh và rẻ nhất, hình ảnh đều tăm tắp. Nhận ra bằng cách nhìn cạnh các nét: nét dập thường đều một độ sâu và không có dấu vết của tay người.
Không có cách nào "đúng" hơn cách nào; chúng phục vụ những mục đích và túi tiền khác nhau. Điều quan trọng là bạn biết mình đang mua cái gì — trả giá gò tay mà nhận hàng dập là chuyện có xảy ra.
Quy trình một đơn đặt riêng
- Trao đổi ý tưởng, kích thước, ngân sách.
- Xưởng gửi bản vẽ hoặc ảnh dựng, kèm báo giá.
- Bạn duyệt bản vẽ, đặt cọc.
- Xưởng làm; với đơn lớn thường gửi ảnh tiến độ ở vài mốc.
- Duyệt thành phẩm qua ảnh hoặc xem trực tiếp.
- Thanh toán phần còn lại, đóng gói, giao, treo.
Nghe đơn giản, nhưng gần như mọi tranh chấp đều nằm ở bước 3 và bước 5 — duyệt bản vẽ và duyệt thành phẩm.
Bản vẽ và duyệt mẫu: chỗ cần chặt chẽ nhất
Bản vẽ phải ghi rõ bằng chữ, không chỉ bằng hình: kích thước lọt lòng và kích thước phủ bì (tính cả khung), độ dày tấm đồng, phương pháp làm, kiểu hoàn thiện bề mặt, chất liệu khung, và nội dung chữ khắc nếu có.
Hai con số kích thước hay bị lẫn và gây hụt hẫng nhất là lọt lòng và phủ bì. Bạn đo tường được 120 cm, xưởng làm bức 120 cm lọt lòng, cộng khung 8 cm mỗi bên là thành 136 cm — không treo vừa. Luôn thống nhất bằng số phủ bì khi nói tới chuyện tường có đủ chỗ không.
Ảnh dựng trên máy tính thường đẹp hơn thành phẩm, vì màu đồng thật thay đổi theo ánh sáng và độ nổi thật không giống độ nổi mô phỏng. Đề nghị xem một bức mẫu thật của xưởng cùng phương pháp và cùng kiểu hoàn thiện là cách chắc chắn hơn nhiều so với duyệt qua ảnh.
Chữ khắc, tên và ngày tháng
Đây là chỗ sai nhiều nhất và cũng là chỗ sửa khó nhất — chữ đã khắc lên đồng thì không sửa được, phải làm lại.
Nguyên tắc tự bảo vệ: gửi nội dung chữ bằng văn bản, không đọc qua điện thoại; yêu cầu xưởng gửi lại bản duyệt cuối có đầy đủ dấu tiếng Việt; và tự mình đọc lại ít nhất hai lần, tốt nhất nhờ thêm một người nữa đọc. Tên riêng, năm sinh, năm mất, chức danh là những thứ sai một ký tự là hỏng cả bức.
Cọc, thanh toán và thời gian
Mức cọc và cách chia đợt tuỳ xưởng và tuỳ giá trị đơn hàng, không có chuẩn chung. Điều nên làm là ghi rõ trong đơn đặt hàng: cọc bao nhiêu, còn lại trả khi nào, và trả sau khi duyệt thành phẩm hay trước.
Về thời gian, hãy hỏi thẳng và ghi vào đơn, đồng thời hỏi luôn: nếu chậm so với hẹn thì xử lý thế nào. Đơn tranh đồng thường gắn với một dịp — khánh thành, mừng thọ, tân gia — nên chậm tiến độ không phải chuyện nhỏ. Đặt trước dịp một khoảng dư dả thay vì sát ngày là cách phòng đơn giản nhất.
Với đơn giá trị lớn, nên có văn bản dù chỉ là tin nhắn xác nhận. Không phải vì nghi ngờ ai, mà vì trí nhớ hai bên sau vài tuần sẽ khác nhau.
Những chỗ hay phát sinh chi phí
- Đổi ý sau khi đã duyệt bản vẽ. Đổi trước khi vào việc thì thường không sao; đổi khi thợ đã gò được nửa bức thì phần đã làm coi như bỏ.
- Khung. Nhiều báo giá ban đầu chưa gồm khung, hoặc gồm khung loại cơ bản. Hỏi rõ khung nào, gỗ gì.
- Kích thước lớn. Giá không tăng tuyến tính theo diện tích — bức lớn cần tấm đồng nguyên khổ lớn, khung chắc hơn, và khó vận chuyển hơn.
- Vận chuyển và treo. Bức lớn cần hai người và thiết bị, có xưởng tính riêng khoản này.
- Mạ, dát vàng. Luôn là khoản cộng thêm đáng kể, hỏi giá cụ thể chứ đừng để ngỏ.
Vận chuyển, treo và bảo hành
Tranh đồng nặng hơn tranh in cùng cỡ rất nhiều. Trước khi nhận hàng, xác định điểm treo chịu được khối lượng đó: tường gạch đặc hoặc bê tông thì dùng vít nở phù hợp, tường thạch cao thì phải bắt vào khung xương kim loại bên trong. Đây là việc nên để thợ làm, vì khoan tường còn có rủi ro trúng dây điện hoặc ống nước âm.
Về bảo hành, hỏi rõ xưởng bảo hành cái gì: khung bong, mối hàn, hay chỉ lỗi sản xuất. Riêng chuyện đồng xỉn màu theo thời gian thì đó là phản ứng tự nhiên với không khí, không phải lỗi hàng — nhiều người còn cố tình giữ lớp patina đó.
Mấy câu nên hỏi trước khi đặt cọc
- Tấm đồng dày bao nhiêu, làm bằng phương pháp nào?
- Kích thước báo giá là lọt lòng hay phủ bì?
- Giá đã gồm khung chưa, khung loại gì?
- Bao lâu xong, chậm thì xử lý thế nào?
- Tôi xem được một bức mẫu thật cùng loại không?
- Bảo hành những gì, trong bao lâu?
Xưởng trả lời rõ từng câu và sẵn sàng ghi vào đơn hàng là dấu hiệu tốt hơn mọi lời giới thiệu.
Tóm lại
Giá tranh đồng dựng từ nguyên liệu, độ dày, công và hoàn thiện — thiếu thông tin về độ dày và phương pháp làm thì không so được hai báo giá. Quy trình đặt riêng có hai điểm nghẽn là duyệt bản vẽ và duyệt thành phẩm, nên đó là hai chỗ cần ghi rõ bằng chữ.
Và với chữ khắc thì không có cơ hội sửa: đọc lại hai lần, nhờ thêm một người đọc nữa, rồi mới gật.